Programmatoelichting TEFAF concert 2016

Franz Joseph Haydn (1732-1809) – Strijkkwartet in D Hob III 70 opus 71/2

De serie van zes strijkkwartetten Hob III nummers 69 t/m 74 (opus 71 en 74) staat te boek onder de verzamelnaam ‘Apponyi-kwartetten’, omdat zij door Haydn werden opgedragen aan graaf Anton Georg Apponyi, een Hongaarse amateurviolist. De zakelijk ingestelde componist verstrekte die opdrachtverlening niet voor niets. Hij vroeg en ontving voor de aanvaarding van de opdrachtverlening (ook vermeld in latere publicaties) de somma van 100 dukaten. Voor dat aanzienlijke bedrag kreeg de graaf een kopie van het manuscript van zes schitterende strijkkwartetten met daaraan verbonden het alleenrecht om deze serie kwartetten in Wenen ten gehore te laten brengen tot het moment van uitgave. De werken, later gepubliceerd als opus 71 én 74, ontstonden in het jaar 1793 tussen de twee reizen die Haydn in de perioden 1791/92 en 1794/5 naar Engeland ondernam. Een nouveauté is dat Haydn de muziek niet langer voor ‘huiselijk gebruik’ bestemde, maar voor uitvoeringen in een concertzaal met publiek. Vandaar de haast symfonische impact van deze late Haydn-kwartetten.
Eerbiedwaardig, zo zou de Adagio-intro kunnen worden genoemd, waarmee het kwartet in D, opus 72/2 begint. Wie denkt dat Haydn ditmaal in een ernstige bui is, vergist zich. Het direct daarop volgende Allegro is zo frivool en levenslustig als het maar zijn kan. De kwartetleden wedijveren met elkaar dat het lieve lust is. Let op de schalkse na-aperijen die de componist kwistig rondstrooit. In het Adagio (cantabile)draagt de primarius het zangerige thema voor, begeleid door de drie andere strijkers. Haydn moduleert naar avontuurlijke toonaarden waardoor de muziek ietwat onbestemd overkomt. Het scherzo-achtige Menuetto: Allegretto is in de traditionele driedelige vorm met een ingetogen trio als contrasterend middendeel. Het slotdeel, Finale: Allegretto is een rondo (refrein en coupletten). Haydn varieert telkens het rondothema. Juist daardoor een feest der herkenning!

Johannes Brahms (1833-1897) – Pianotrio nr 1 in B opus 8

Johannes Brahms was een kampioen in het weggooien van manuscripten. Voordat de perfectionist een compositie publicatiewaardig vond, was zijn prullenbak als regel overladen met tal van hele en halve probeersels. Begin 1854 kwam daar kortstondig verandering in. De twintigjarige componist had zojuist kennisgemaakt met het echtpaar Robert en Clara Schumann. Het klikte wonderwel. Robert raakte helaas ernstig in de war en aan de drank. Brahms verving hem als vader voor de kinderen en als (platonische?) echtgenoot voor Clara. Zij overreedde haar ‘junge Adler’ om het liefdevolle pianotrio in B waaraan hij sleutelde meteen te publiceren. Hij herzag het werk toch nog grondig in 1888. In eigen woorden wilde hij “dem Wildling zwar keine Perücke aufzusetzen, ihm aber ein wenig Haare zu kammen und zu ordnen.” Praktisch kwam de reconstructie die meestal wordt uitgevoerd erop neer dat het stuk met een derde werd ingekort.
Het warmbloedige, opwaartse hoofdthema van het eerste deel, Allegro con brio, klinkt lekker smeuïg door al die tertsen en sexten in de harmonie waar de componist zo dol op was. De piano heeft het meest interessante deel van de muziek. Ritmisch geprononceerde overgangsfiguren leiden naar het neventhema in de piano. Na de pathetische doorwerking (de smart om het lijden van Robert?) hoor je aanzwellend de reprise eraan komen. In veel muziek van Brahms herken je volkse elementen. Zo ook in het Scherzo (Allegro molto), dat iets van een parmantige soldatennostalgie heeft. Een militair roffelt op een trommeltje. Het lieftallige Trio verbeeldt de gracieuze trippeltjes van zijn meisje. In het verstilde derde deel, Adagio, zit het stel wat droefgeestig te mijmeren. De cello speelt een mooie uitgestreken melodie. Het markante slotdeel is een zelfportret: jeugdig, vermetel, soms ingetogen en onzeker, dan weer bruisend en heroïsch.

Robert Schumann – Pianokwintet in Es opus 44

Met recht wordt het Pianokwintet in Es beschouwd als het hoogtepunt van Schumanns kamermuzikale oeuvre. Na voltooiing in de zomer van het jaar 1842 van de drie strijkkwartetten opus 41 zette Schumann zich aan het componeren van een kwintet voor strijkkwartet en klavier. Hij betrad daarmee een voorheen nagenoeg onbegaand terrein. Hij droeg het stuk op aan zijn vrouw Clara, die de pianopartij bij de eerste openbare uitvoering in 1843 zelf vertolkte. De eerste druk verscheen op Clara’s verjaardag. Johannes Brahms, de huisvriend van de familie Schumann, vervaardigde elf jaar later een arrangement voor pianovierhandig. Ongetwijfeld met het oogmerk het werk samen met Clara te kunnen spelen. Clara is, zo zou je wel moeten concluderen, de centrale persoon om wie alles in dit wonderschone, hoog romantische werk draait.
Het vurige hoofdthema waarmee het eerste deel, Allegro brillante, opent, wordt gelijk gevolgd door een tweede zin, die veel zachtaardiger klinkt. Dit is de typische gespletenheid in het karakter van Robert Schumann. Enerzijds imponerend en mannelijk: ‘Florestan’, en anderzijds teder en vrouwelijk: ‘Eusebio’. De piano introduceert het ‘schwärmerische’ neventhema, later gevolgd door de cello. De expositie wordt herhaald. Kort voor de doorwerking speelt de cello een dalende tonenreeks, die veel weg heeft van de melodie van de aria ‘Es ist vollbracht’ uit Bachs ‘Johannes Passion’. Toeval of een welbewust – later ingevoegd – citaat? In moda d’una Marcia is de titel van wat gekarakteriseerd kan worden als een schoorvoetende  treurmars. De duistere stemming wordt onderbroken door een betoverende cantilene. Na een wild Agitato onderbreekt de cantilene nog een keer de treurmars. Het Scherzo: Molto vivace dendert vliegensvlug bergop en bergaf. Twee trio’s, het eerste lieflijk wiegend, het tweede uitgelaten trappelend, maken ook dit deel tot een contrastrijk pareltje. Het magistrale vierde deel, Allegro, ma non troppo, symfonisch van dimensie, is bedachtzamer en bestendiger in het uitdragen van het geluksgevoel van Robert jegens zijn innig geliefde Clara.

Han van Tulder (www.hanvantulder.nl)

adminProgrammatoelichting TEFAF concert 2016